डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर (१८८४–१९३७) हे महाराष्ट्रातील प्रख्यात समाजशास्त्रज्ञ, इतिहासज्ञ आणि ‘महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशाचे’ निर्माते होते. रायपूर येथे जन्मलेल्या केतकरांनी अमरावती व मुंबईत शिक्षण घेतल्यानंतर अमेरिकेतील कॉर्नेल विद्यापीठातून १९११ साली पीएच.डी. प्राप्त केली. त्यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ कास्ट इन इंडिया’ या संशोधनग्रंथाने जातिसंस्थेचे स्वरूप, तिची ऐतिहासिक मुळे आणि सामाजिक परिणाम यांचे सखोल विश्लेषण केले. जातिभेद आणि वंशभेद वेगळे असल्याचे त्यांनी ठामपणे मांडले.

केतकरांचा विश्वास होता की भारतीय समाजातील अनेक समस्यांचे मूळ जातिसंस्थेत आहे आणि त्यावर उपाय म्हणून ज्ञानप्रसार व सामाजिक उत्क्रांती आवश्यक आहे. त्यांनी सशस्त्र क्रांतीपेक्षा बौद्धिक आणि सामाजिक परिवर्तनाचा मार्ग स्वीकारला. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी अध्यापन, लेखन आणि व्याख्यानांद्वारे समाजप्रबोधनाचे कार्य केले. भाषावार प्रांतरचना, स्वभाषेत शिक्षण आणि स्थानिक भाषांमध्ये प्रशासन या त्यांच्या ‘सुधारणात्रयी’ने पुढील काळात महत्त्व मिळवले.

त्यांचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे ‘महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश’ निर्मिती. २३ खंडांचा हा प्रचंड प्रकल्प त्यांनी अत्यंत कठीण परिस्थितीत पूर्ण केला. या ज्ञानकोशाने भारतीय व पाश्चात्त्य ज्ञानपरंपरांचा संगम घडवून समाजाला बौद्धिक दिशा दिली. त्यांनी बहुतेक लेखन स्वतः केले आणि आर्थिक अडचणी असूनही प्रामाणिकपणे हे कार्य पार पाडले.

केतकरांनी कादंबऱ्या, निबंध आणि संशोधनग्रंथांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न मांडले. मराठी भाषेच्या विकासासाठी त्यांनी नवीन शब्द निर्माण केले. त्यांच्या विचारांत जागतिक ऐक्य, समाजपरिवर्तन आणि ज्ञानाचा प्रसार यांना केंद्रस्थानी स्थान होते. आर्थिक व वैयक्तिक अडचणी असूनही त्यांनी आयुष्यभर ज्ञानसेवा केली.

त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना जागतिक स्तरावर मान्यता मिळाली. १० एप्रिल १९३७ रोजी त्यांचे निधन झाले. केतकर हे दूरदृष्टीचे, जिद्दी आणि समाजहितासाठी समर्पित असे विलक्षण व्यक्तिमत्त्व होते.